Gedenkzuil Tervate – Heldhaftige strijd van de 1ste Belgische Grenadiers aan de IJzer 1914
Gedenkzuil voor het 2de Bataljon van het 1ste Regiment Grenadiers – Tervate
Situering
Langs de IJzerdijk, vlakbij de voormalige Tervatebrug en ten zuiden van de huidige brug, nabij huisnummer 91, staat een indrukwekkend gedenkteken dat herinnert aan één van de meest dramatische episodes uit de Slag om de IJzer tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het monument bevindt zich in een open en vlak polderlandschap, een streek die vandaag een vredige indruk geeft, maar in oktober 1914 het toneel was van uitzonderlijk hevige gevechten.
De uitgestrekte velden, waterlopen en dijken lijken tegenwoordig rustig en onbewogen, maar deze omgeving werd meer dan een eeuw geleden herschapen tot een waar inferno van modder, artillerievuur en menselijke opoffering. Hier schreven Belgische soldaten een van de meest heroïsche en tragische hoofdstukken uit de geschiedenis van het Belgische leger.
Historische achtergrond
Na de val en ontruiming van Antwerpen in oktober 1914 bevond het Belgische leger zich in een uiterst kritieke situatie. De Duitse troepen rukten snel op en dreigden het Belgische leger volledig te omsingelen en te vernietigen. Koning Albert I zag zich genoodzaakt zijn troepen terug te trekken en samen te brengen achter de natuurlijke verdedigingslijn van de IJzer.
Op 18 oktober 1914 begon de Slag om de IJzer, een beslissende veldslag die het verdere verloop van de oorlog aan het Westfront mee zou bepalen. De Duitse troepen zetten krachtige aanvallen in op de haastig georganiseerde Belgische verdedigingsstellingen. Onder voortdurende druk moesten de Belgische eenheden zich steeds verder terugtrekken.
Tegen 20 oktober was vrijwel de volledige oostelijke oever van de IJzer in Duitse handen gevallen. Enkel Diksmuide hield nog stand. De Belgische situatie werd met de dag nijpender.
In de nacht van 21 op 22 oktober 1914 slaagde het 26ste Duitse Reserveregiment erin een doorbraak te forceren in de bocht van Tervate. Twee Duitse bataljons staken er de IJzer over ter hoogte van kilometerpaal 10. Dit punt vormde een zwakke schakel in de Belgische verdediging omdat het precies lag op de grens tussen de 1ste en de 4de Belgische Legerdivisie.
De Duitsers timmerden haastig een geïmproviseerde brug over de IJzer, verrasten de Belgische voorposten en vestigden onmiddellijk een stevig bruggenhoofd op de westelijke oever. Veroverde boerderijen werden omgevormd tot versterkte steunpunten waarin mitrailleurs werden opgesteld. Van daaruit trokken de Duitse troepen langs het jaagpad richting het gehucht Tervate, waar zij van plan waren de vernielde draaibrug opnieuw bruikbaar te maken.
Een succesvolle Duitse doorbraak op deze plaats zou dramatische gevolgen kunnen hebben gehad. Het gevaar bestond dat de volledige Belgische verdedigingslinie zou bezwijken.
De gevechten van 22 oktober 1914
Op 22 oktober probeerde het Belgische leger met alle beschikbare middelen de Duitse opmars te stoppen. De gevechten die zich rond Tervate ontwikkelden, behoren tot de hevigste en bloedigste episodes van de volledige IJzerslag.
Tijdens een eerste geïmproviseerde tegenaanval in de voormiddag werden twee bataljons ingezet, afkomstig van het 8ste Linieregiment en de 1ste Karabiniers. Ondanks hun moedige inzet konden zij de Duitse stellingen niet heroveren.
Later op de dag werd een grotere tegenaanval voorbereid. Om 16.20 uur rukten vier bataljons op, samengesteld uit manschappen van de 1ste Grenadiers, de 1ste en 2de Karabiniers en het 4de Linieregiment. De aanval stond onder leiding van kolonel Biebuyck.
De Belgische soldaten werden echter geconfronteerd met bijzonder zwaar Duits mitrailleurvuur. Vanuit boerderijen en versterkte posities maaiden de Duitse machinegeweren de oprukkende troepen neer. Duitse tegenaanvallen versterkten nog verder de druk op de Belgische formaties.
De verliezen waren verschrikkelijk. De aanval werd letterlijk in de kiem gesmoord en de Belgische eenheden moesten zich, zwaar gedesorganiseerd en onder voortdurende beschieting, terugtrekken richting Stuivekenskerke.
De heldhaftige inzet van het 2de Bataljon van de 1ste Grenadiers
Tijdens deze gevechten onderscheidde vooral het 2de Bataljon van het 1ste Regiment Grenadiers zich door een uitzonderlijke moed en zelfopoffering.
De Grenadiers stormden vooruit ondanks het vernietigende vuur van de Duitse mitrailleurs en liepen als het ware recht tegen een dodelijke muur van staal en kogels aan. Hun aanval werd een van de meest heroïsche momenten uit de geschiedenis van het regiment.
De bevelhebber van het bataljon, majoor Henri d'Oultremont, werd tijdens deze gevechten dodelijk getroffen. Zijn dood maakte diepe indruk op zijn manschappen en op het Belgische leger als geheel.
Een compagnie van de 1ste Grenadiers wist zelfs door te dringen tot op ongeveer 300 meter van de IJzerbocht bij Tervate. Zonder voldoende ondersteuning en versterkingen bleek hun positie echter onhoudbaar. Uiteindelijk werden ook zij gedwongen zich terug te trekken.
Hun moedige inzet kreeg later een bijna legendarische status binnen de Belgische militaire geschiedenis.
Het einde van de Duitse opmars
Tijdens de daaropvolgende dagen slaagden Duitse troepen erin op meerdere plaatsen de IJzer over te steken en de Belgische verdediging verder terug te dringen tot achter de spoorwegbedding. Ondanks herhaalde Belgische tegenaanvallen bleef de situatie uiterst kritiek.
Toch zouden twee factoren uiteindelijk de Duitse opmars stoppen.
Enerzijds besloot de Duitse legerleiding een tijdelijke pauze in de gevechten in te lassen. Anderzijds werd een drastische maatregel uitgevoerd die de geschiedenis van de oorlog aan de IJzer blijvend zou veranderen: de gecontroleerde inundatie van de IJzervlakte.
Door het openen van de sluizen bij Nieuwpoort stroomde zeewater het poldergebied binnen. Grote delen van het slagveld kwamen onder water te staan, waardoor de Duitse opmars onmogelijk werd gemaakt.
Deze onderwaterzetting leidde tot het ontstaan van een vrijwel onveranderlijke frontlijn die vier jaar lang stand zou houden. Hiermee begon de beruchte stellingenoorlog aan de IJzer.
Het monument
Als erkenning voor de uitzonderlijke inzet van het regiment werd op 29 april 1930 de vermelding "Tervate" officieel toegekend aan het 1ste Regiment Grenadiers.
In hetzelfde jaar werd het monument opgericht aan de westelijke oever van de IJzer. Het ontwerp werd gerealiseerd door ingenieur Stubbe uit Veurne, terwijl de uitvoering gebeurde door aannemer O. Van Lerberghe uit Pervijze.
In 2001 werd het monument gerestaureerd op initiatief en kosten van een kleinzoon van majoor Henri d'Oultremont, waardoor deze belangrijke herinneringsplaats voor toekomstige generaties behouden bleef.
Beschrijving van het monument
Het monument staat op een breed voetstuk met een afgeschuinde bovenzijde. Daarop verheft zich een vierhoekige spitszuil die geleidelijk smaller wordt naar boven toe en eindigt in een vlakke top.
Op de voorzijde bevindt zich bovenaan een kruis. Daaronder werd op een uitspringende plaat het bronzen kenteken van de Grenadiers aangebracht.
Op de linkerzijde staat de Nederlandstalige herdenkingsinscriptie:
"Aan de Gesneuvelden van het 2de Bataljon 1ste Grenadiers die op 22 Oktober 1914 gevallen zijn in den stormloop uitgevoerd onder het bevel van Majoor S.A. Graaf Hendrik d'Oultremont."
Op de rechterzijde bevindt zich dezelfde tekst in het Frans:
"Aux Morts du 2e Bataillon du 1er Grenadiers commandé par le Major A.E.M. Comte Henri d'Oultremont tombés au cours de l'assaut exécuté le 22 octobre 1914."
De letters zijn uitgehouwen en beschilderd in geel op de Nederlandstalige zijde en in goud op de Franstalige zijde.
Afmetingen:
Hoogte: 532 cm
Breedte: 273 cm
Diepte: 273 cm
Vandaag staat de zuil niet alleen symbool voor de offers van het 2de Bataljon van de 1ste Grenadiers, maar ook voor de duizenden Belgische soldaten die in de herfst van 1914 vochten om het laatste vrije stukje België te behouden. In de stilte van de IJzervlakte blijft dit monument getuigen van moed, opoffering en trouw aan het vaderland.
Officiële informatie over deze gedenkzuil kan u terug vinden op Gedenkzuil voor de Grenadiers | Inventaris Onroerend Erfgoed
Terug naar overzicht Activiteiten - Dagboek